Eitthvað hefur breyst

Þegar æðstu ráðamenn Íslands ræða á hreinskiptinn hátt við almenning um að
landið sé ekki lengur á lágspennusvæði, að fjölþáttaógnum í garð þess fari fjölgandi og að innviðir landsins – einkum neðansjávarinnviðir – séu berskjaldaðir, er ljóst að eitthvað hefur breyst.

Lega landsins, sem áður gaf tilfinningu fyrir fjarlægð og skjóli, gerir það ekki lengur. Ísland er háð innflutningi á matvælum, lyfjum, eldsneyti og búnaði til að reka og halda við mikilvægum innviðum. Nær öll fjarskipti við önnur lönd fara um fjóra sæstrengi sem ógerlegt er að verja.

Breytt hættumat

Greining stjórnvalda á takmörkunum í viðbúnaðargetu landsins kallar á samhent átak til að bæta úr þeim. Ísland vinnur nú þegar náið með hinum Norðurlöndunum að því að efla viðbúnað gegn netógnum og styrkja aðfangakeðjur. Þótt miðlun trúnaðarupplýsinga og greininga í þessu samstarfi sé öflug þá er sameiginleg
varnargeta enn í mótun. Þessi staða, að vera háð bandalögum og samstarfi og
aðeins að hluta til viðbúin, er eitt tveggja leiðarstefa nýrrar öryggis- og varnarmálastefnu Íslands. Hitt er það sem gera þarf: efla bandalög, viðbúnað og
viðnámsþrótt.

Drög nýju stefnunnar lýsa þeim breytingum sem orðið hafa á hættumati stjórnvalda. Áhrif óhefðbundins hernaðar Rússlands í Evrópu, viðvarandi netárásir erlendra ríkja og aukinn þrýstingur á innviði álfunnar sýnir hve háð Ísland er stafrænum tengingum við umheiminn, innviðum hér heima og erlendis, og traustum bandalögum við önnur ríki.

Jákvætt er að stjórnvöld hafi miðlað þessu upphaflega hættumati til almennings og þannig eflt skilning á þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir. Fyrir liggur að ítarlegra hættumat verður von bráðar tilbúið. Þá skiptir máli að stjórnvöld haldi áfram á sömu braut, sýni gagnsæi og birti hið uppfærða mat opinberlega.

Fyrirtæki í framlínunni

Tengingar Íslands við umheiminn sýna vel hverjar áskoranirnar eru. Landið er háð
fjórum sæstrengjum sem tengja það við Evrópu og Norður-Ameríku. Þótt viðurkennt sé að ógerlegt er að vernda þessa innviði fullkomlega fyrir náttúruvá eða skemmdaverkum, er viðbúnaðargeta Íslands og viðbragðsáætlanir vegna raskana á þeim aðeins að hluta til traustvekjandi og er landið berskjaldað fyrir viðvarandi röskunum.

Í stefnunni er því kallað eftir að allt samfélagið taki höndum saman um að efla eigin viðnámsþrótt. Fyrirtæki, einka- og opinber, sem og félagasamtök, eru því ekki þjónustuveitendur heldur lykilgerendur í öryggis- og varnarmálum Íslands. Þau reka og eiga flugvelli, hafnir, orkukerfi, vatnsveitur og stafræna innviði. Þær fjölþáttaógnir og árásir sem steðja að Íslandi beinast því í dag fyrst og fremst að þeim; þau eru í framlínunni þegar verja þarf innviði landsins.

Skrefinu lengra

Til að efla samvinnu sína við fyrirtæki og félagasamtök geta stjórnvöld byggt á
rótgróinni menningu Íslands í almannavörnum, sem birtist í starfi björgunarsveita og Rauða krossins og hefur mótast af áratuga reynslu af eldgosum, óveðrum og öðrum náttúruhamförum.

Stjórnvöld vinna að því að efla CERT-IS þannig að stofnunin geti sinnt virku
rauntímaeftirliti. Sú vinna byggir á samstarfi og trausti milli tækinstjóra í opinbera
geiranum og hjá fyrirtækjum. Byggja má á því og koma á fót sameiginlegri öryggis- og vöktunarmiðstöð, rekinni í sameiningu af stjórnvöldum og fyrirtækjum. Hún myndi fylgjast með mikilvægum innviðum í rauntíma, frá orkukerfum og flugvöllum til hafna og sæstrengja og væri jafnframt vettvangur fyrir samhæfðar æfingar til að styrkja viðbúnað Íslands.

Framsýni og skýrleiki

Sem herlaust ríki reiðir Íslands sig á góðan viðbúnað og fyrirhyggju.
Þjóðaröryggisráð ber lagalega skyldu til að meta reglulega stöðu og horfur í öryggis- og varnarmálum. Styrkja má hlutverkið með sameiginlegum vettvangi stjórnvalda, sveitarfélaga og atvinnulífs að norrænni og breskri fyrirmynd, s.k. Futures and Foresight Programme. Markmiðið er að fylgjast kerfisbundið með þróun öryggisumhverfisins, efla samskipti opinberra aðila og einkageirans, greina áhættur, þróa sviðsmyndir, æfa viðbrögð, og færa greiningu yfir í aðgerðir.

Auk þess þurfa stjórnvöld að breyta lagaumgjörð öryggis- og varnarmála í takt við
nýtt hættumat. Það felur í sér að skilgreina hvað telst til mikilvægra innviða, setja
rekstraraðilum skýrar skyldur og innleiða lög um rýni erlendra fjárfestinga. Hin
Norðurlöndin hafa þegar hert reglur um fjárfestingar í orkugeiranum, fjarskiptum og hafnarmannvirkjum. Ef Ísland dregst enn frekar aftur úr í er hætt við að landið verði veikasti hlekkurinn og greiðasti inngangspunkturinn inn á svæðið.

Frá orðum til verka

Öryggisumhverfi Íslands er nú fjandsamlegra en það hefur verið frá lokum kalda
stríðsins, og landið er háð fáum og æ viðkvæmari innviðum. Á móti kemur að landið á góða bandamenn, er búið að móta sér stefnu, og að samfélagið er vant því að takast á við áhættu og óvissu.

Helsta áskorun íslenskra stjórnvalda er ekki að móta stefnu heldur að forgangsraða og hrinda verkefnum í framkvæmd. Stjórnvöld ættu á næstu tólf mánuðum að setja sér fimm eða færri skýrar megináherslur og fela Þjóðaröryggisráði ábyrgð á eftirfylgni. Hreinskipt ummæli íslenskra ráðamanna um hættur og ógnir krefjast þess jafnframt að almenningur hafi skýra mynd af því hvernig stjórnvöldum gengur að mæta þeim.

Þegar allt kemur til alls þá verður árangur stjórnvalda ekki metinn á orðum í stefnu heldur því hvernig þeim tekst að leiða saman stjórnsýslu, atvinnulíf og samfélagið í heild til að vernda innviði landsins, gögn og aðfangakeðjur – og þar með Íslendinga alla.

Charlie Edwards er sérfræðingur í varnar- og öryggismálum hjá International Institute for Strategic Studies og vann óháða greiningu á öryggis- og varnarmálastefnu Íslands að beiðni Vörðu. Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu miðvikudaginn 10. desember.