Frjór jarðvegur en lítið úthald

Fyrsta heildstæða könnunin á hamfaravitund og -viðbúnaði íslensks almennings leiðir í ljós að traust er mikið og viðhorf jákvæð, en raunverulegur viðbúnaður er veikur, sérstaklega þegar truflanir vara lengur en í tvo til þrjá daga. Könnunin var framkvæmd af Gallup á vegum Vörðu haustið 2025 og niðurstöður bornar saman við evrópska Eurobarometer-könnun um sama efni.

• [Greining] Þegar á reynir: Hamfaravitund- og viðbúnaður íslensks almennings. Hlaða niður greiningu.
• [Samantekt] Þegar á reynir: Hamfaravitund- og viðbúnaður íslensks almennings. Hlaða niður samantekt.

Viljinn er til staðar en aðeins þriðjungur telur sig undirbúinn

Niðurstöður könnunarinnar sýna að 94,6% Íslendinga treysta viðbragðsaðilum og stjórnvöldum til að bregðast rétt við hamförum og 81,4% telja að undirbúningur hjálpi þegar á reynir. En þrátt fyrir þessa jákvæðu afstöðu telja aðeins 37,1% sig vel undirbúin fyrir hamfarir eða neyðarástand í sinni heimabyggð. Þegar horft er til heildarúrtaks, þar sem óákveðin svör eru meðtalin, lækkar hlutfallið í 27,5%.

“Gögnin benda til að almenningur sé samþykkur undirbúningi, en finnist óljóst hvað teljist nægilegt og hvar eigi að byrja. Þörf er á einföldum, opinberum viðmiðum sem auðvelt er að vinna eftir.”

Birgðir langt undir evrópsku meðaltali

Þegar kemur að mat- og vatnsbirgðum stendur Ísland verr en Evrópumeðaltal. Aðeins 20,7% segjast eiga neyðarbirgðir af mat og drykk, samanborið við 32,6% að meðaltali í löndum ESB, 52% í Finnlandi og 44,8% í Svíþjóð. Vatnsbirgðir eru enn lakari: 9,1% á Íslandi á móti 22,5% í ESB og 35,7% í Finnlandi. Aðeins 12,3% telja sig geta séð sér fyrir vatni í meira en viku.

Einfaldur búnaður á borð við vasaljós, kerti og sjúkrakassa er tiltölulega útbreiddur, en viðbúnaðurinn veikist hratt þegar hann krefst meiri fyrirhyggju. Úthald íslenskra heimila virðist í mörgum tilvikum bundið við tvo til þrjá daga að hámarki.

Nærsamfélagið vantar í viðbúnaðinn

Einn eftirtektaverðasti þáttur könnunarinnar er hve lítið nærsamfélagið kemur við sögu í viðbúnaði á Íslandi. Aðeins 5,2% hafa sammælst við fjölskyldu eða vini um samskiptaleiðir í neyð, 1,0% hafa ráðfært sig við nágranna og 0,4% nefna vinnustað eða skóla sem upplýsingagátt. Til samanburðar eru sambærileg hlutföll mun hærri í löndum ESB og á hinum Norðurlöndunum.

Þegar spurt er á hvern fólk myndi reiða sig fyrstu dagana eftir hamfarir nefna aðeins 39,9% nágranna, á móti 75,3% í ESB. Vinnustaðir og skólar virðast gegna nánast engu hlutverki í að hvetja til undirbúnings: aðeins 0,4% á Íslandi á móti 8% í Evrópu.

Upplýsingamiðlun reiðir sig á eina stoð

Ísland sker sig úr að því leyti að upplýsingamiðlun í hamförum byggir nær alfarið á landsmiðlum. Alls nefna 80,4% svarenda landsmiðla sem helstu upplýsingagátt, á móti 49% að meðaltali í ESB. Á sama tíma nefna aðeins 8,1% stjórnvöld, sveitarfélög eða opinberar stofnanir, á móti 27% í ESB og 44–63% á hinum Norðurlöndunum.

Þessi styrk- og veikleiki eru tvær hliðar á sama peningi. Landsmiðlar og viðbragðsaðilar ná hratt til stórra hópa, en með svo fáum boðleiðum geta truflanir á fjarskiptum eða starfsemi helstu miðla minnkað upplýsingaflæði til almennings verulega einmitt þegar á reynir mest.

Fjórar tillögur

Í skýrslunni eru lagðar fram fjórar megintillögur: (1) Festa reglubundnar mælingar í sessi svo hægt sé að fylgjast með þróun og meta árangur. (2) Setja skýr sjö daga viðmið um lágmarksviðbúnað heimila, í samræmi við þá stefnu sem hin Norðurlöndin hafa þegar markað. (3) Virkja nærsamfélagið með reglulegri fræðslu, samráði og æfingum á vinnustöðum, í skólum og milli nágranna. (4) Byggja upp menningu vitundar og viðbúnaðar þar sem undirbúningur er eðlilegur hluti af daglegu lífi en ekki aðeins viðbrögð við einstökum atburðum.

Um könnunina

Gallup-könnunin var lögð fyrir 30. október til 14. nóvember 2025 og náði til 2.070 manna úr Viðhorfahópi Gallup, 18 ára og eldri. Svör bárust frá 881 þátttakanda. Niðurstöður eru bornar saman við Special Eurobarometer 547 sem framkvæmd var í febrúar og mars 2024 í öllum aðildarríkjum ESB. Könnunin er sú fyrsta sinnar tegundar á Íslandi og er ætlað að leggja grunn að reglubundnu eftirliti með viðbúnaði almennings.